میان میراث سینما و جست‌وجوی صداهای تازه

چهل ‌و سومین جشنواره بین‌المللی فیلم کوتاه تهران

چهل ‌و سومین جشنواره بین‌المللی فیلم کوتاه تهران، شنبه ۲۵ مهرماه، در پردیس سینما گالری ملت آغاز شد؛ رویدادی که در نخستین روزش، در کنار نمایش فیلم و معرفی آثار تازه، فرصتی برای بازخوانی بخشی از میراث سینمای ایران و طرح دوباره پرسش‌هایی درباره نسبت سینما با دیگر قلمروهای اندیشه و هنر فراهم آورد. نمایش نسخه تصحیح ‌رنگ ‌شده عمو سیبیلو ساخته بهرام بیضایی و آغاز نشست‌های تخصصی «۴۳-۲۰»، از مهم‌ترین برنامه‌های روز نخست بودند.

بازگشت «عمو سیبیلو» بر پرده سینما

در میان برنامه‌های آغازین جشنواره، نمایش نسخه تصحیح ‌رنگ ‌شده عمو سیبیلو بیش از هر چیز توجه‌برانگیز بود. این فیلم از آثار آغازین بهرام بیضایی در سینماست؛ فیلم‌سازی که کارنامه‌اش، از سینما و تئاتر تا پژوهش در اسطوره و فرهنگ ایرانی، جایگاهی فراتر از مرزهای یک حوزه هنری برای او رقم زده است. نمایش دوباره این اثر با همکاری فیلمخانه ملی ایران و کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، فرصتی بود برای مواجهه با بخشی از گذشته سینمای ایران، این بار در قالبی فراهم ‌شده برای تماشای دوباره روی پرده نقره فام.

بازگرداندن فیلمی از این دست به چرخه نمایش، اگرچه به ‌خودی‌ خود نمی‌تواند جای خالی سیاستی پیوسته برای حفظ و عرضه میراث سینمایی را پر کند، یادآور ضرورتی مهم است: تاریخ سینما تنها در کتاب‌ها و خاطره‌ها باقی نمی‌ماند؛ باید امکان دیدن، سنجیدن و کشف دوباره آثار آن نیز فراهم باشد. حضور عمو سیبیلو در نخستین روز جشنواره، از این منظر، انتخابی معنادار بود؛ پیوندی میان تجربه‌های نسل‌های پیشین و نسلی که امروز در جست‌وجوی زبان و بیان سینمایی خود است.

سینما در گفت‌وگو با جهان

در کنار نمایش فیلم‌ها، نشست‌های تخصصی ۴۳-۲۰ نیز کار خود را آغاز کرد. این مجموعه که با هدف نزدیک‌کردن تجربه‌های نظری و عملی به یکدیگر برگزار می‌شود، امسال بیست نشست را دربرمی‌گیرد و موضوعاتی چون جامعه‌شناسی، فلسفه، روان‌شناسی، شعر، اقتباس، هوش مصنوعی و زبان تصویر را در نسبت با سینما دنبال می‌کند.

بهروز شعیبی دبیر جشنواره، در آغاز این نشست‌ها بر اهمیت انتقال تجربه و فراهم‌کردن امکان گفت‌وگو میان استادان و فیلم‌سازان جوان تأکید کرد. چنین رویکردی، دست‌کم در سطح ایده، یادآور آن است که فیلم‌سازی صرفاً حاصل تسلط بر ابزار و فن نیست. شناخت جهان، درک انسان و یافتن نسبتی شخصی با واقعیت نیز در شکل‌گیری نگاه سینمایی سهم دارند. با این‌حال، ارزش نهایی این برنامه‌ها نه در گستردگی موضوعات اعلام‌شده، بلکه در کیفیت مباحث و نسبتی سنجیدنی است که میان این بحث‌ها و تجربه عملی فیلم‌سازی برقرار می‌شود.

فرصتی برای دیده‌شدن

بخش «استعداد نو» نیز از برنامه‌های روز نخست بود؛ بخشی که بستری برای نمایش آثار فیلم‌سازان جوان در قالب‌های داستانی، مستند، تجربی و پویانمایی فراهم می‌کند. اهمیت چنین بخشی را نباید تنها در معرفی چند نام تازه جست‌وجو کرد. سینمای کوتاه، بیش از بسیاری از حوزه‌های دیگر، به امکان تجربه‌کردن نیاز دارد؛ به فضایی که در آن فیلم‌ساز بتواند بی‌آن‌که ناچار باشد از همان ابتدا قواعد تثبیت‌ شده بازار را بپذیرد، نسبت خود را با تصویر، روایت و جهان پیرامونش بیازماید.

البته نمایش یک فیلم در جشنواره، به‌تنهایی تضمینی برای تداوم مسیر حرفه‌ای سازنده آن نیست. آنچه می‌تواند این حضور را به نقطه‌ای مؤثر تبدیل کند، امکان دیده‌شدن جدی، نقد منصفانه و دسترسی به فرصت‌های بعدی است. از این حیث، بخش‌های مرتبط با فیلم‌سازان جوان زمانی به هدف خود نزدیک می‌شوند که از ویترین نمایش آثار فراتر بروند و به بخشی از یک مسیر مستمر برای پرورش و حمایت از استعدادها بدل شوند.

افقی فراتر از رقابت

جشنواره امسال، علاوه بر بخش‌های رقابتی، در بخش غیررقابتی «چشم‌اندازها» نیز مجموعه‌هایی از فیلم‌های کشورهای اکو، سینمای مکزیک، جهان عرب و آفریقا، روایت زنان و آثار مدرسه فیلم مسکو را عرضه می‌کند. این گستره جغرافیایی، بالقوه می‌تواند فرصتی برای عبور از عادت‌های تماشایی و آشنایی با تجربه‌هایی باشد که از زمینه‌های فرهنگی و اجتماعی متفاوتی سرچشمه می‌گیرند. سینمای کوتاه، به‌سبب امکان تجربه در فرم و فاصله‌گرفتن از الزامات پرهزینه تولید، ظرفیت ویژه‌ای برای آشکارکردن این تفاوت‌ها دارد.

چهل‌ و سومین جشنواره بین‌المللی فیلم کوتاه تهران به دبیری بهروز شعیبی و به همت انجمن سینمای جوانان ایران، از ۲۵ تا ۳۰ مهرماه در پردیس سینماگالری ملت برگزار می‌شود. نخستین روز جشنواره، با کنار هم قرارگرفتن اثری از گذشته سینمای ایران، نشست‌هایی درباره نسبت سینما با دیگر حوزه‌های اندیشه و برنامه‌هایی برای معرفی فیلم‌سازان جوان، تصویری از وجوه گوناگون این رویداد به دست داد.

با این‌همه، اهمیت یک جشنواره را نمی‌توان تنها از روی برنامه روز افتتاح یا تنوع عنوان‌های آن سنجید. معیار اصلی، آن چیزی است که از مواجهه فیلم‌ها و تماشاگران، از گفت‌وگوها و داوری‌ها و از کشف صداهای تازه باقی می‌ماند. در روزهای پیش رو، کیفیت آثار و میزان جدیت جشنواره در مواجهه با آن‌ها روشن خواهد کرد که این گردهمایی تا چه اندازه توانسته است از یک مناسبت سینمایی فراتر برود و به رویدادی مؤثر در حیات سینمای کوتاه ایران تبدیل شود.

[ماهنامه فیلم]