سینمای جهان » نقد و بررسی1398/05/17


كنایه و شخصیت

چگونه فیلم ببینیم - 17

فرانكنشتاین (1931)

 

كنایه‌ی شخصیت زمانی رخ می­‌دهد كه شخصیت­‌ها تضادها یا تناقضات عمیقی دارند یا وقتی كه كنش‌­های‌شان عكس‌­العمل صریح آن­‌ها نسبت به الگوهای رفتار مورد انتظار است. از این جهت شخصیت ادیپ شاید كنایه‌آمیزترین شخصیتی باشد كه تا به حال آفریده شده است: او اصطلاحاً هم كارآگاهی است كه به دنبال قاتل است و هم خودش قاتل است. او می­‌بیند با این حال نسبت به شرایط موجود نابیناست. او حلال معماهای بزرگی است اما نمی­‌داند هویت خودش چیست و وقتی سرانجام چشمش به حقیقت باز می‌­شود، خود را كور می‌­كند.

در فرانكنشتاین (1931) صحنه‌­ای كنار رود را شاهدیم كه هیولای ترسناك فیلم دوستی جوان پیدا می­‌كند كه از او نمی‌­ترسد. برای لحظه­‌ای كوتاه این دو با هم گل رد و بدل می­‌كنند و شادمانه به آب می‌اندازند. وقتی هیولا متوجه می­‌شود كه دیگر گلی برای پرت كردن ندارد به سوی دختر می‌­رود. نام فیلم تردید (2008) تقریباً بی‌درنگ در ذهن هر بیننده‌­ای وجهی كنایی پیدا می‌كند، موقعی كه پی می­‌برد داستان درباره‌ی كلیسا و دیری است كه كشیش‌­ها و راهبه‌­ها سعی می‌­كنند در آن­‌ها باورها و اعتقادات «صحیح» را آموزش ببینند.

از آن‌­جا كه فیلم و سینما همزمان در چندین سطح با مخاطبانش ارتباط برقرار می‌­كند، ظرف بسیار مناسبی برای انواع كنایه‌هاست اما كنایه در لحن خصوصاً می‌­تواند اثرگذاری بیش­‌تری داشته باشد. اساساً كنایه در لحن به همجواری گرایش­‌ها و احساسات در كنار همدیگر مربوط می‌­شود. در ادبیات چنین چیزی را اراسموس در کتاب در ستایش دیوانگی (ترجمه‌ی حسن صفاری، نشر فرزان روز) جمع­‌بندی كرده و خواننده باید میان سطر­ها را بخواند تا كشف كند كه این اثر عملاً در محكومیت دیوانگی نوشته شده است. در سینما برای مثال می­‌توان كنار هم قرار گرفتن آهنگ خوش‌بینانه‌ی «چه دنیای قشنگی» را هنگام سكانس بمباران در صبح بخیر ویتنام (1988) مشاهده كرد.

 صبح بخیر ویتنامانواع مختلفی از این نوع اشارات كنایی را در سینما می­‌توان مشاهده كرد. درواقع ماهیت چندلایه‌ی سطوح ارتباطی زندگی باعث می‌­شوند تا وضعیت بشری آن­‌چنان پیچیده شود كه به سختی بتوان تأثیر كنایه در زندگی روزمره را تشریح كرد. چنین چیزی در واپسین سكانس دكتر استرنج لاو (1964) را دید كه سه عنصر متضاد را با هم تركیب می­‌كند: 1- عناصر بصری و نماهای اسلوموشن از ابر قارچی ناشی از انفجار اتمی، ۲- موسیقی، جایی كه صدای ورا لین شنیده می­‌شود كه با ملاحت می­‌خواند كه «در روزی آفتابی بار دیگر همدیگر را خواهیم دید» و 3- كنشی كه به طرزی جدی پایان زندگی را آن­‌طور كه ما می­شناسیمش به نمایش می­‌گذارد.

كنایه‌ی مربوط به هستی‌
اگرچه اساساً رویكرد كنایی یك وسیله‌ی‌ بیانی است، استفاده‌ی ‌مستمر یك فیلم­‌ساز از شیوه‌­های این چنینی شاید نشان دهنده‌ی این باشد كه وی دیدگاهی فلسفی نسبت به جهان پیرامونش دارد. از آن­‌جا كه نگاه كنایی هر موقعیتی دو بخش یا دو نگاه به حقیقت را به تصویر می­‌كشد كه همدیگر را نفی می‌­كنند یا دستكم در جهت مخالف همدیگر هستند، تأثیر همه‌­جانبه‌ی بیان كنایی، نمایش پیچیدگی­‌های مضحك و ابهام‌­آمیز تجربه­‌های ‌بشری است. وقتی زندگی به عنوان مجموعه­‌ای از تضادها و تناقض­‌ها دیده شود كه سرتاسرش مبهم است و همخوان نیست؛ آن وقت استفاده از بیان كنایی تلویحاً به این معنا است كه زندگی یك بازی است كه بازیگرانش می‌­دانند هیچ‌­گاه برنده‌ی این بازی نبوده و نیستند. یك دیدگاه كنایی نسبت به این جهان آن است كه زندگی در آن را هم تراژیك و هم كمیك ببینیم و آن را چندان جدی تلقی نكنیم.

تحلیل عناصر دراماتیك و ادبی
با توجه به مباحثی كه در چند بخش گذشته به آن­ها پرداخته شد، اكنون به پرسش­های هر بخش توجه كنیم

داستان
چگونه یك فیلم می­‌تواند این پنج ویژگی یك داستان خوب را یكجا داشته باشد؟
۱- چه اندازه طرح داستانی یا خط داستانی یكپارچه است؟
۲- چه چیزی داستان را باورپذیر خواهد ساخت؟ چند صحنه از یك فیلم انتخاب كنید تا انواع حقایقی را كه در آن­‌ها مورد تأكید قرار می‌­گیرند، بتوانید مشخص كنید:
دكتر استرنج لاوالف- حقیقت عینی كه از قواعد قابل مشاهده‌ی احتمالات و بایستگی­‌ها پیروی می­‌كند
ب- حقایق درونی، ذهنی، غیرعقلانی در طبیعت انسان
ج- صورت ظاهر حقیقتی كه فیلم­‌ساز خلق كرده است
۳- چه چیزی فیلم را جذاب می­‌كند؟ نقاط اوج فیلم و نقاط فرود كجایند؟ چه چیزی باعث می­‌شود تمام فیلم یا بخش‌­هایی از آن برای شما خسته­‌كننده به نظر برسند؟
۴- آیا فیلم تركیب راضی‌­كننده‌­ای از سادگی و پیچیدگی در خودش دارد؟
الف- با توجه به محدودیت‌­های زمانی در سینما، طول زمان فیلم چقدر مناسب به نظر می‌­رسد؟
ب- آیا فیلمی كه دارید تماشا می­‌كنید از فرمول ساده‌­ای پیروی می‌­كند و باعث می­‌شود تا در نیمه‌ی اولش بتوانید چشم­اندازی از تمام داستانش ترسیم كنید؟ یا تا پایانش از تعلیق به اندازه‌ی مؤثری استفاده می­‌كند؟ اگر پایان فیلم تكان دهنده یا شگفت­انگیز است تا چه حدی به بخش‌­های قبلی فیلم مربوط است؟
ج- در كجای فیلم اشارات و تلقینات به شكل اثرگذاری به كار گرفته شده­‌اند؟ كجاهای فیلم ساده‌دلانه است و از مستقیم‌­گویی استفاده كرده است؟
د- آیا دیدگاهی كه در فیلم نسبت به  زندگی وجود دارد ساده­‌اندیشانه است یا پیچیده؟ چه عواملی بر روی پاسخ شما تأثیرگذارند؟
۵- فیلم در پرداختن به دستمایه­‌های عاطفی تا چه اندازه صادقانه و بی‌­ریا عمل كرده است؟

درباره‌ی اهمیت عنوان فیلم
۱- چرا عنوان فیلم مناسب به نظر می‌­رسد؟
۲- درعنوان فیلم چه سطوح متفاوتی از معنا بیان شده است؟ هر یك از این سطوح تا چه اندازه با كلیت فیلم مورد نظر همخوانی دارند؟
۳- اگر عنوان فیلم كنایی است، چه معنای متضاد یا وارونه­‌ای به ذهن می‌­رساند؟
۴- اگر به نظر شما عنوان فیلم مورد نظر كنایی است، به چه دلیلی چنین عنوانی با كل اثر یا بخشی از آن تناسب دارد؟
۵- اگر عنوان فیلم مورد نظرتان توجه شما را به صحنه‌­ای كلیدی جلب می‌­كند، به نظر شما آن صحنه چرا باید اهمیت داشته باشد؟
۶- عنوان فیلم چه ربطی به درونمایه‌ی آن دارد؟

ساختار دراماتیك
۱- آیا فیلم مورد نظر از ساختار خطی استفاده كرده یا غیر خطی؟ اگر فیلم با دستمایه‌­ای توصیفی و توضیحی آغاز شده است، چنین دستمایه­‌ای به سرعت و به اندازه‌ی كافی شما را درگیر كرده است؟ یا ورود «در میانه‌ی داستان» بهتر است؟ در چه نقطه‌ای از داستان می­‌شد از نقطه‌ی میانی برای شروع استفاده كرد؟
۲- اگر از فلاش‌­بك استفاده شده، هدف از انجام چنین كاری چه بوده و چه اندازه استفاده از فلاش‌­بك مؤثر بوده است؟

کانال تلگرام ماهنامه سینمایی فیلم:

https://telegram.me/filmmagazine

آرشیو

سینماهای تهران


سینمای شهرستانها


آرشیوتان را کامل کنید


شماره‌های موجود


خبرنامه

به خبرنامه ماهنامه فیلم بپیوندید: